Press "Enter" to skip to content

Τι είναι η γνωστική ασυμφωνία;

Η θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας είναι μια από τις πιο σημαντικές θεωρίες στην Κοινωνική Ψυχολογία και εισήχθη από τον αμερικανό ψυχολόγο Leon Festinger (1911–1989).

Με απλά λόγια, η γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance) περιγράφει τη δυσφορία που προκύπτει από την πίστη σε δύο ιδέες ή αξίες, που έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους. Συμβαίνει όταν ένα άτομο έχει αντιφατικές πεποιθήσεις, ιδέες ή αξίες και αντιμετωπίζει ψυχολογικό στρες όταν συμμετέχει σε μια ενέργεια που αντιτίθεται σε μια από αυτές.

Σύμφωνα με τον Festinger (A Theory of Cognitive Dissonance, 1957), ένα άτομο που βιώνει εσωτερική ασυνέπεια νιώθει άβολα και προσπαθεί να μειώσει με κάθε τρόπο αυτή τη γνωστική ασυμφωνία. Έτσι, τείνει να κάνει αλλαγές για να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του: μπορεί να απορρίψει κάποιες πληροφορίες ως λανθασμένες, να προσπαθήσει να τις εξηγήσει με τρόπο που να «απαλύνεται» η δυσφορία ή και να τις αποφύγει εντελώς.

Παραδείγματα γνωστικής ασυμφωνίας

Το παρακάτω παράδειγμα θα το κάνει πιο κατανοητό:

Έστω ότι ένας άνθρωπος πιστεύει ότι το κάπνισμα αυξάνει τις πιθανότητες να προκαλέσει καρκίνο και άλλα προβλήματα στην υγεία. Ο ίδιος άνθρωπος, όμως, παρά την πίστη του αυτή, απολαμβάνει το κάπνισμα και δεν κόβει το τσιγάρο.

Προφανώς, αυτά τα δύο έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους. Για να μειώσει αυτή την αίσθηση της «ενόχλησης», ο καπνιστής θα πρέπει είτε να κόψει το κάπνισμα είτε να το δικαιολογήσει με ποικίλους τρόπους (π.χ. «μια απόλαυση έχω κι εγώ στη ζωή, αν το κόψω θα με πιάσει κατάθλιψη» ή «ο παππούς μου κάπνιζε μέχρι τα βαθιά γεράματα και δεν έπαθε τίποτα» κ.λπ.).

‘Ενα άλλο παράδειγμα είναι αυτό ενός ανθρώπου που, ενώ γνωρίζει ότι το πολύ αλάτι επιβαρύνει την κατάσταση της υγείας του, εντούτοις του αρέσουν πολύ οι τηγανητές πατάτες με αλάτι, τα μπέργκερ και τα πατατάκια. Όταν υποκύπτει στην κατανάλωσή τους, μπορεί να βιώνει μια εσωτερική δυσφορία, ακριβώς επειδή ενεργεί αντίθετα στην πίστη του ότι δεν πρέπει να τα καταναλώσει.

Θυμάστε το «όσα δεν φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια»; Ε, λοιπόν, η αλεπού έκανε τα σταφύλια «άγουρα» στο μυαλό της, για να νιώσει καλύτερα που δεν τα έφτανε. Το βίντεο τα εξηγεί καλύτερα:

Γιατί είναι δύσκολο να αλλάξουμε τις πεποιθήσεις μας;

Είναι γεγονός, ότι οι άνθρωποι είναι εξαιρετικά απρόθυμοι να αλλάξουν τα πιστεύω τους. Όταν, λοιπόν, τα νέα δεδομένα που μαθαίνουν έρχονται σε σύγκρουση με τις πεποιθήσεις τους, δεν δέχονται τις νέες πληροφορίες ούτε παραδέχονται ότι έχουν κάνει λάθος.

Τη στιγμή που αποφασίζουμε ότι πιστεύουμε σε κάτι, αρχίζουμε να δικαιολογούμε τη «σοφία» της επιλογής μας και να βρίσκουμε λόγους για τους οποίους η αντίθετη άποψη είναι εσφαλμένη (προκατάληψη της υποστήριξης της επιλογής / choice-supportive bias). Κι όσο περνάει ο καιρός και συνεχίζουμε να στηρίζουμε την άποψή μας τόσο δυσκολότερο είναι να παραδεχθούμε ότι έχουμε κάνει λάθος, ακόμη κι όταν οι πληροφορίες που έχουμε λένε ξεκάθαρα ότι η αρχική μας απόφαση δεν ήταν η σωστή.

Το φαινόμενο το παρατηρούμε καθημερινά γύρω μας. Ένας άνθρωπος που στηρίζει σθεναρά μια συγκεκριμένη κομματική παράταξη μπορεί πολύ εύκολα να «διαστρεβλώσει» τις πληροφορίες μέσα στο μυαλό του, προκειμένου να δώσει «άφεση» στους αγαπημένους του πολιτικούς σε περιπτώσεις ατασθαλιών.

Υπάρχει τρόπος να αλλάξουμε τα πιστεύω μας;

Παρόλο που το να αλλάξουμε τα μυαλά μας δεν είναι κάτι εύκολο, ωστόσο δεν είναι και αδύνατο. Πρέπει να παίρνουμε τις αποφάσεις μας λαμβάνοντας υπόψη όλα τα διαθέσιμα στοιχεία και τις νεότερες πληροφορίες – όπως, δηλαδή, γίνεται στην επιστήμη. Με βάση αυτά, μπορούμε να αλλάξουμε τις πεποιθήσεις μας για κάτι, να προσθέσουμε νέα «πιστεύω» στο σύστημα αξιών μας ή και να μειώσουμε τη σπουδαιότητα κάποιων πεποιθήσεων, που έως τώρα θεωρούσαμε περισσότερο σημαντικές από όσο χρειαζόταν.

Πάντοτε πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι δεν είναι κακό να παραδεχόμαστε ότι έχουμε κάνει λάθος. Ιδίως όταν οι νεότερες πληροφορίες που προσλαμβάνουμε έχουν να κάνουν με την υγεία μας ή την υγεία του κοινωνικού συνόλου, πρέπει να καταβάλλουμε κάθε προσπάθεια για να ξεπεράσουμε την εσωτερική μας ασυμφωνία.

Τελικά, είναι η γνωστική ασυμφωνία κάτι «κακό»;

Όχι απαραίτητα. Μάλλον είναι καλύτερο να βλέπουμε τη γνωστική ασυμφωνία ως μια ευκαιρία προσωπικής ανάπτυξης. Είναι ένα «καμπανάκι» που μας καλεί να ενσκύψουμε στο πρόβλημα και να αναλογιστούμε γιατί νιώθουμε άβολα και ποια, τελικά, είναι η σωστή απόφαση που πρέπει να πάρουμε.